. TÓrr Artaigeach - Scottish Natural Heritage
skip to main content

TÓrr Artaigeach / Arctic charr

Tha an tÓrr Artaigeach, (Salvelinus alpinus), gu math cÓirdeach do dha ghnŔ d¨thchasach eile: bradan an Atlantaig agus am breac. Tha fianais mhath ann gur e an tÓrr Artaigeach a' chiad ghnŔ a thÓinig a dh'uisgeachan Alba an dŔidh na h-eigh-shruth. Dh'fhaodaist a rÓdh gur e an tÓrr Artaigeach gnŔ t¨sail an fhýor-uisge ann an Alba. Ann an Alba, tha a h-uile buidheann dhen tÓrr Artaigeach as aithne dhuinn ann am fýor-uisge. Ach thÓinig iad sin bho ghnŔ mara a thÓinig dha na h-Órainnean seo nuair a sheac an deigh. Tha e inntinneach gu bheil tÓrr Artaigeach a tha aig domhan-leud os cionn 65o N fhathast a' nochdadh d˛igh-gi¨lain mara nuair a tha cothrom aca air Órainnean mara. Bidh an fheadhainn a bhios aig domhan-leud nas isle a' fuireach ann am fýor-uisge fad am beatha.

CÓit an lorgar iad?

Mar a thuigear on ainm, 's e gnŔ uile-Artaigeach a tha san tÓrr Artaigeach agus tha e ann an lochan agus ann an aibhnichean air feadh na leth-chruinne a tuath. Gheibhear na buidhnean nÓdarra as fhaide deas san Roinn E˛rpa aig Óirde ann an sgýrean an Rhine agus an Danube. Ach chaidh an toirt a-steach do dh'iomadh loch sna h-Ailpean agus sna Pyrenees. 'S ann aig an tÓrr Artaigeach a tha an sgaoileadh as fhaide tuath de dh'iasg fýor-uisge sam bith, agus ann an cuid de dh'Óitichean aig domhan-leud gu tuath, chan eil gnŔ Ŕisg eile ann de dh'iasg fýor-uisge ach e fhŔin. Thathar dhen bheachd gu bheil mu 50,000 buidheann dhen tÓrr Artaigeach air feadh an t-saoghail, agus tha mu 30,000) dhiubh ann an Nirribhidh. Tha a' mh˛r-chuid de sgaoileadh an tÓrr Artaigich ann am Breatainn ann an sgýrean le talamh Órd aig tuath.

'S ann an Alba as bitheanta a tha an tÓrr Artaigeach taobh a-staigh Bhreatainn agus tha fios againn gu bheil e ann an 258 loch ann an Alba. Gheibhear iad an siud is an seo sa ch˛rr de Bhreatainn, le 74 buidheann ann an ╚irinn agus 8 ann an ceann an iar-thuath Shasainn agus 4 ann an ceann a tuath na Cuimrigh.

DŔ an se˛rsa Órainn anns am bi iad?

Chan aithne dhuinn gu bheil gin dhe na buidhnean ann an Alba a' dol gu muir ged nach urrainn dhuinn a rÓdh le cinnt nach bi sin a' tachairt. Chan eil gin dhe na buidhnean ann an Alba a' fuireach ann an aibhnichean fad am beatha. Ach bidh cuid de bhuidhnean annta uaireannan agus bidh cuid a' sýolachadh ann an siostaman aibhnichean sa bheil cuideachd uisge tÓmhach. Mar sin tha a' mh˛r-chuid dhen tÓrr Artaigeach ann an Alba ann an uisge tÓmhach.

A bheilear gan iasgach?

Chan eil an tÓrr Artaigeach air iasgach gu malairteach no airson biadh ann an Alba. Cha mhotha a bhithear tric ga iasgach le slat, ach a-mhÓin le corra dhuine a tha na e˛laiche air iasgach-slait, no far a bheilear ga ghlacadh an l¨ib ghnŔithean eile coltach ris a' bhradan. Tha seo gu math eadar-dhealaichte bho dh¨thchannan eile far a bheil e air a ghlacadh an dÓ chuid airson malairt agus airson sp˛rs. Mar sin saoilear bhon fhianais, an taca ri d¨thchannan eile, nach tÓinig m˛ran atharrachaidh air an tÓrr Artaigeach ann an Alba air sgÓth measgachadh eadar buidhnean. Tha seo a' ciallachadh gu bheil a' mh˛r-chuid dhe na buidhnean de thÓrr Artaigeach gu math glan ann an Alba an coimeas ri buidhnean eile san Roinn E˛rpa.

An tÓrr Artaigeach agus ceist glŔidhteachais

'S fhada o bha e aithnichte gun robh caochladh m˛r de chomharran fiosaigeach aig an tÓrr Artaigeach. Tha an caochladh seo a' nochdadh thar raon m˛r chomharran mar: morf-e˛las, meud, dath, gi¨lan agus eachdraidh beatha. Faodaidh atharrachadh m˛r nochdadh eadar buidhnean de thÓrr Artaigeach agus taobh a-staigh bhuidhnean. Faodaidh an tÓrr Artaigeach a bhith gu math eadar-dhealaichte eadar uisgeachan, ach ann an cuid de lochan, faodaidh gun lorgar suas ri trý se˛rsaichean a tha eadar-dhealaichte gu ginteil agus a thaobh morf-e˛lais. Faodaidh modh cleachdaidh eadar-dhealaichte a bhith aig gach se˛rsa a thaobh Órainn, Óite sýolachaidh agus modh gintinn. Mar sin tha na buidhnean seo air an 'iomallachadh a thaobh gintinn' agus bidh sin an uair sin ag adhbharachadh atharrachadh ginteil.

Tha uiread de dh'eadar-dhealachadh taobh a-staigh nam buidhnean de thÓrr Artaigeach ann am Breatainn 's gun tug tagsainmichean (taxonomists) trÓth san 20mh linn iomradh air 15 gnŔithean 'tÓrr' fa leth, le seachd dhiubh rim faighinn ann an Alba. Thathar a-nis a' gabhail ris tha gur e se˛rsaichean eadar-dhealaichte dhen aon ghnŔ, an tÓrr Artaigeach S. alpines a bh' annta sin. Tha cuid de luchd-saidheans o chionn ghoirid air a bhith a' feuchainn ri ath-sgr¨dadh a dhŔanamh air tagsainmeachadh an tÓrr Artaigich agus an gnŔ seo a 'bhriseadh' na aonadan gnŔ fa leth - stŔidhte gu tur air am morf-e˛las. Ach chan eil an d˛igh-obrach seo a' coimhead air an fhianais gu bheil an tÓrr Artaigeach ann an ceann a tuath na Roinn E˛rpa an-drÓsta ag atharrachadh gu luath agus ag adhbharachadh iomadachd co-fhreagarrachd cudromach.

Ma ghabhar ris an tagsainmeachadh ¨r seo, bidh 12 'gnŔ' ¨r de thÓrr ann an Alba (agus barrachd ri tighinn ma chleachdar an aon d˛igh-obrach san Óm ri teachd) agus bidh buaidh mh˛r aige air glŔidhteachas iasg fýor-uisge gu nÓiseanta agus gu h-eadar-nÓiseanta. Tha e follaiseach gu bheil feum air barrachd rannsachaidh, a' cleachdadh mhodhan ginteil, mus gabhar ris an tagsainmeachadh ¨r seo, a dh'fhaodadh a bhith gu math cosgail, agus chan e modh nach eil stŔidhte ach air comharran morf-e˛lach ann an gnŔ a tha ag atharrachadh chomharran gu luath.

╠re dýon an-drÓsta

An-drÓsta, tha an tÓrr Artaigeach nan cuspair glŔidhteachais ann an c˛ig LÓraich Shaidheansail Sh˛nraichte (Loch Aic, Loch Innis, Loch Builg, Loch Girlsta agus Loch Dh¨in), agus tha iad cuideachd ann an grunnan uisgeachan a tha air an gleidheadh air sgÓth adhbharan eile, an dara cuid fo lýonra Natura 2000 no fo shreath nan TŔarmann NÓdair NÓiseanta. Fhuair luach glŔidhteachais an tÓrr Artaigich san RA barrachd aithne le bhith a' dol air Liosta GhnŔathan Prýomhachais UKBAP ann an 2007.

á

á

English version