. Eileamaidean ann an cruthachadh ire - Scottish Natural Heritage
skip to main content

Eileamaid cruthachaidh / Soil forming factor

Gnth-shde

Aig tethachdan osal, chan eil reat cruthachadh ire cho luath. Tha sin air sgth 's nach eil na fs-bheairtean a bhios a' briseadh sos agus a' measgachadh stuth marbh cho gnomhach. Bidh sileadh (uisge, sneachd, ce) a' toirt buaidh air briseadh sos a' bhun-stuth, an d chuid gu fiosaigeach agus gu ceimigeach.

Cruth-tre

Tha cruth na tre a' righladh chisean mar doimhneachd na h-ire agus dranadh. Air leidean, tha an ir buailteach a bhith nas taine, agus bidh suth a' gluasad sos an leathad. Gheibhear ir nas doimhne air grunnd shrathan agus ann an lagan. Bidh irde agus tethachd ag obrachadh cmhla gus buaidh a thoirt air reat cruthachaidh na h-ire.

Fsmhorachd

Tha diofar lusan air an danamh de dhiofar cho-ththaidhean ceimigeach. Nuair a bhsaicheas agus a lobhas na lusan, tha iad sin a' dol mu sgaoil san ir. Tha obair fhiosaigeach nam freumhan agus nam boiteagan cuideachd cudromach.

Fs-bheairtean

Tha meanbh-fhs-bheairtean riatanach airson ir fhallain. Bidh iad a' briseadh sos agus a' measgachadh bheathaichean agus lusan marbh cmhla. Mu dheireadh thid nan stuth pronn, dubh ris an canar humus. Bidh creutairean nas motha, mar faimh agus boiteagan, a' cuideachadh le structar na h-ire a leasachadh.

Gelas

Mar as trice, bidh co-dhanamh na h-ire gu math coltach ris a' bhun stuth air an tisich i a' fs. 'S e gl bheag de dh'ir ann an Alba a chaidh a chruthachadh bho na creagan fidhpe. Aig deireadh an linn mu dheireadh de chmhdach deighe (o chionn timcheall air 11,500 bliadhna), thaisg na h-eigh-shruthan a bha a' dol air ais filleadh de stuth air uachdar na talmhainn. 'S e an stuth seo - ris an canar cradh-chlach eigheachail - a tha na bhunait aig mran de dh'irean Alba.

ine

Tha irean Alba gu math 'g' aig timcheall air 11,500 bliadhna aig a' char as sine. Ann am pirtean eile dhen t-saoghal, mar na tropaigean, far nach do chuir eigheachadh stad air cruthachadh ire, tha na h-irean gl thric fada nas sine - uaireannan milleanan bhliadhnachan - agus nas doimhne.

English version